Cmentarz Orląt Lwowskich we Lwowie
ZDJĘCIA

Podczas mojego niedawnego wakacyjnego pobytu w Polsce przyszło mi znaleźć się na Uroczystości Otwarcia i Poświęcenia Cmentarza Orląt Lwowskich, które odbyło się 24 czerwca 2005 we Lwowie.

W otwarciu tym, które do ostatnich chwil dosłownie wisiało na przysłowiowym włosku wzięli udział najwyżsi dostojnicy polscy i ukraińscy z prezydentami Kwaśniewskim i Juszczenką. Wśród polskiej delegacji zauważyłem też byłego bpa polowego Gwoździa oraz nowego bpa Płoskiego oraz wielu innych znanych członków polskiej areny politycznej wśród nich Cimoszewicza i Lepera.

Na uroczystość tę zostałem zaproszony jako członek Rodziny Katyńskiej w moim rodzinnym Mogilnie w województwie kujawsko-pomorskim. Do Warszawy, na punkt zbiorczy udaliśmy się w czteroosobowej delegacji. Wyjazd do Lwowa nastąpił spod gmachów ministerstwa mieszczącego Radę Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa. Podstawiono nam (a podobnych delegacji było wiele z całej Polski) pięć wspaniałych klimatyzowanych autokarów. Jakież było moje zdziwienie, gdy wchodząc do „mojego” autobusu zauważyłem kilkuosobową delegację Polonii Kanadyjskiej, a wśród niej znajomą mi postać pani Marii Nowotarskiej, znanej aktorki, którą wielokrotnie gościło także Calgary.

Podróż do Lwowa trwała ponad 8 godzin. Przekroczenie granicy odbyło się dość szybko i sprawnie, gdyż nasze autokary, mając specjalne przepustki przepuszczano w stosunkowo szybkim, by nie rzec ekspresowym jak na tę granicę tempie.

Wchodząc na teren cmentarza musieliśmy przejść przez wielostopniową kontrolę (podobną do tej na lotniskach) okazując specjalne przepustki. Na cmentarzu było wiele miejsca, a wszędzie masa krzeseł do spokojnego i wygodnego celebrowania uroczystości. Mam wrażenie, że wśród uczestniczących nie było, prócz władz miejskich Lwowa lub przedstawicieli wybranych miejscowych organizacji polskich, polonijnych czy też ukraińskich żadnych innych, zwykłych obywateli. Szkoda.

Kilkugodzinna uroczystość przebiegła sprawnie. Była transmitowana na żywo w telewizji ukraińskiej i polskiej oraz szeroko komentowana (z powszedniejącym już niestety „przebaczamy i prosimy o przebaczenie”).

Przed opuszczeniem Lwowa pospacerowaliśmy trochę po okolicznych ulicach. W wielu miejscach widać polskie ślady. Miasto jest jednak bardzo „zapuszczone”. Zniszczenie spowodowane brakiem troski jest widoczne zewsząd, choć w wielu miejscach widać starania poprawy i naprawy. Pijąc bardzo dobre i tanie piwo ukraińskie pogadaliśmy trochę z mieszkańcami. Ton rozmów był bardzo przyjazny. Wyczuwało się ochotę nie wspominania o nie zawsze chlubnej przeszłości stosunków między oboma narodami. Miast tego ochotę do budowania lepszej wspólnej przyszłości.

Oby się to udało.

Poniżej kilka słów rysu historycznego na temat cmentarza (zaczerpniętych z broszury informacyjnej rozpowszechnianej na cmentarzu).

Cmentarz Obrońców Lwowa rozciągniety na pochyłym, schodzącym uskokami w kierunku Pohulanki stoku, zaczął powstawać jeszcze w czasie walk o Lwów, w listopadzie 1918 roku. Decyzją Zarządu Miasta Lwowa w następnych latach w miejsce to przenoszono szczątki obrońców Lwowa poległych w latach 1918-19, a następnie w walkach z bolszewikami z prowizorycznych cmentarzyków na terenie miasta.

Głównym projektantem obiektu był Rudolf Indruch, ówczesny student Wydziału Architektury Politechniki Lwowskiej, także uczestnik walk o Lwów, ktory w 1921 roku wygrał konkurs na koncepcję ogólną urządzenia cmentarza. Stworzył on najpiękniejszy i najbardziej śmiały projekt. Jego realizacja i rozbudowa trwała aż do wybuchu wojny w 1939 roku. Indruch zmarł w 1927 roku i spoczął na tymże cmentarzu.

Cmentarz Obrońców Lwowa, zwany powszechnie cmentarzem „Orląt Lwowskich”, jako, że spoczywają na nim gównie lwowskie dzieci poległe w walkach o miasto, jest najnaczniejszym i najbliższym sercu wielu Polaków miejscem pamięci narodowej na Wschodzie. Spoczywa na nim – w mogiłach indywidualnych i sbiorowych – 2318 uczestników toczonych w niach 1-22 listopada 1918 roku, polsko-ukraińskich walk o miasto oraz w obronie Lwowa i Ziemi Lwowskiej przed najazdem bolszewickim 1920 roku; poległych w boju oraz zmarłych w latach 1920-1939.

Cmentarz Orląt Lwowskich to także miejsce spoczynku 3 lotników amerykańskich i jednego z 16 poległych w obronie Polski piechurów francuskich.

W 1925 roku zwłoki nieznanego żołnierza polskiego zostały uroczyście przeniesione z Cmentarza Orląt do Grobu Nieznanego Żołnierza w Warszawie.

Przez cały okres niepodległej Rzeczypospolitej opiekę nad tą szczególną nekropolią, jej rozbudową i właściwym kształtem sprawowała powstała w lipcu 1919 roku we Lwowie Straż Mogił Polskich Bohaterów.

Działania wojenne lat 1939-1944 oszczędziły cmentarz nie powodując większych zniszczeń. W latach okupacji sowieckiej i niemieckiej stał się on miejscem nielegalnych manifestacji patriotycznych Lwowian.

Najgorsze czasy nastały, gdy Lwów znalazł się w granicach Związku Radzieckiego. Cmentarz celowo i systematycznie niszczono. M.in. w dniu 25 sierpnia 1971 roku, w sposób szczególnie barbarzyński, przy użyciu czołgów zburzono całe fragmenty architektury cmentarza, a na części grobów zbudowano ulicę i wysoki mur odcinające jego część.

Ten bezprzykładny akt wandalizmu i braku poszanowania międzynarodowych konwencji spotkał się z żywą reakcją rozsianych po całym świecie Polaków, również w kraju, choć tu o cmentarzu nie wolno było wtedy publicznie mówić i pisać. Cmentarza Orląt nie udało się unicestwić ani wymazać z pamięci Polaków.

W 1990 krakowska firma „Energopol” odkryła spod zwałów gruzu i śmieci groby położone w centralnej części cmentarza, dając tym samym początek akcji porządkowania oraz zabiegów o pełną rekonstrukcję jego kształtu architektonicznego.

W 1991, w imieniu władz Rzeczypospolitej Polskiej starania mające na celu uporządkowanie cmentarza według pierwotnych założeń architektonicznych podjęła Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa przy Prezesie Rady Ministrów.

W 1997, na podstawie porozumienia z władzami miasta Lwowa, którym przedstawiono opracowany w Radzie OPWiM projekt rozpoczęły się pierwsze realizacyjne prace. Jednak dopiero w 1998 ustalono ostateczny kształt cmentarza po odbudowie. W tymże roku rozpoczęto również kompleksowe prace zmierzające do odbudowy cmentarza.

Odbudowa została zakończona w 2002 roku.

Całość opracował Stanisław Majcherkiewicz

Calgary, lipiec 2005

ZDJĘCIA