Trochę o sowach, część 1

Chciałem początkowo zatytułować ten tekst “Wszystko o sowach”, ale takie zadanie wymagałoby napisania wielkiej monografii, może nawet wielotomowej. Nie posiadam do tego wystarczających kwalifikacji, ponadto nie mam zamiaru podawać tutaj wszystkich podstawowych informacji o różnych gatunkach sów; dane takie są powszechnie dostępne w literaturze, choćby w Wikipedii – polskiej i angielsko-języcznej. Ograniczę się głównie do ciekawostek. 

1-GHO-flying

 Puchacz wirginijski w locie

Zabieram się właśnie teraz za pisanie o sowach dlatego, że na półkuli północnej rozpoczął się już sezon lęgowy tych ptaków, podczas gdy lęgi innych gatunków spodziewane są dopiero później. Ma to całkiem praktyczne znaczenie: przy wielu gniazdach różnych ptaków instalowane są kamery internetowe. Można więc obserwować zachowania godowe, znoszenie jajek, wykluwanie się piskląt, ich karmienie i rozwój, a w końcu – wylot z gniazd. Podam niżej linki do takich kamer, aby ułatwić czytelnikom ich znalezienie oraz prowadzenie obserwacji, jeśli ktoś zechce się tym zainteresować.

Na początek jednak kilka podstawowych informacji, które są częściowo cytatami z polskiej Wikipedii: W systematyce biologicznej żyjące obecnie sowy tworzą rząd Strigiformes, w którym wyrożniane są dwe rodziny: Tytonidae – płomykówkowate oraz Strigidae – puszczykowate.

Wszystkie gatunki są drapieżnikami. Większość gatunków ma tendencje do żerowania w nocy, ale nie jest to reguła absolutna. Każdy osobnik może czasem odstąpić od tej zasady i zapolować w dzień, ponadto niektóre gatunki przystosowały się (ponownie) do polowań w dzień i taki styl życia u nich przeważa.

Zmysły słuchu i wzroku są szczególnie dobrze dostosowane do nocnego życia tych ptaków. Sowy nie posiadają uszu zewnętrznych, a jedynie otwory słuchowe ukryte pod piórami. „Uszy” widoczne u niektórych sów to jedynie kępki piór.

Wokół oczu i dzioba sowy mają szlarę, czyli promieniście ułożone pióra, sztywniejsze od innych. Funkcją szlary jest skupianie fal dźwiękowych o wysokich częstotliwościach. Działa ona podobnie jak talerz satelitarny lub ręka przyłożona do ucha. W obrębie szlary, na jej krawędzi leżą sowie uszy, otoczone zagłębieniem, przechodzącym dalej w rynienkę w upierzeniu. Dźwięk trafiający do szlary jest kierowany poprzez rynienki do zagłębień i dalej do uszu. Co istotne, otwory słuchowe po obu stronach głowy są ułożone niesymetrycznie, również zagłębienia mają inny kształt. Powoduje to, że dźwięk dochodzi do uszu w różnym czasie i w nieco innej formie. Dzięki temu sowa potrafi precyzyjnie zlokalizować ofiarę nawet w całkowitej ciemności. Jest bowiem w stanie nie tylko określić kierunek źródła dźwięków, ale także odległość do niego.

Wprawdzie większość sów poluje używając przede wszystkim słuchu, ale charakteryzują się one również doskonale rozwiniętym wzrokiem, dostosowanym do widzenia w słabym oświetleniu. W porównaniu do ptaków dziennych, np. gołębi, oko sowy jest do 100 razy wrażliwsze na światło; w porównaniu do człowieka – do 2,5 raza wrażliwsze. Poszczególne gatunki różnią się między sobą zdolnością widzenia – sowy prowadzące dzienny tryb życia widzą gorzej przy słabym oświetleniu, ale lepiej rozróżniają barwy.

Lepsze widzenie w ciemności wynika ze specyficznej budowy oka. Sowy mają bardzo duże gałki oczne typu teleskopowego, z długą ogniskową i bardzo dużą źrenicą. Powoduje to, że na siatkówkę pada więcej światła. Dzięki długiej ogniskowej oczy sów mają także zdolność powiększania obrazu, podobnie jak teleobiektyw. Wadą tego rozwiązania jest zawężenie pola widzenia do ok. 110° – sowy widzą tunelowo, podobnie jak człowiek przez lornetkę. Ponadto oczy sów, ze względu na ich wielkość i kształt, są mało ruchliwe w oczodołach. Ograniczony kąt widzenia rekompensują sobie ogromną ruchliwością szyi – mogą wykonywać obroty głową w zakresie 270°. Natomiast obiekty położone bardzo blisko identyfikują wyjątkowo długimi piórami czuciowymi umieszczonymi wokół dzioba. Sowy jako jedyne spośród ptaków mrugają używając górnej powieki (oraz dodatkowo tzw. trzeciej powieki – migotki).

Innego rodzaju adaptacja powoduje, że sowy latają bezszelestnie: nie słychać łopotania skrzydeł, które występuje u innych ptaków. Na krawędzi natarcia skrzydeł umieszczona jest jakby „szczoteczka”, która „rozmywa” zawirowania powietrza tworzące się przed skrzydłem podczas jego ruchu.

 

Jednym z bardziej popularnych gatunków sów żyjących w Ameryce jest Puchacz wirginijski (Bubo virginianus, ang. Great horned owl). Więcej informacji o tych sowach można znaleźć w Wikipedii: Puchacz wirginijski, Wikipedia ang. oraz Puchacz wirginijski, Wikipedia pol.

Puchacz wirginijski-X2

 Puchacz wirginijski w cieniu oraz oświetlony zachodzącym słońcem

Jest to druga pod względem wielkości sowa amerykańska, większa od niej jest tylko Sowa śnieżna żyjąca głównie w Arktyce, ale o tym gatunku napiszę innym razem.

Obecnie można obserwować na żywo kilka gniazd tych ptaków.

1. Puchacz wirginijski w Savannah, Georgia, USA. Jest tam bardzo dobra kamera typu PTZ sterowana przez operatora. Można rownież suwakiem pod obrazem cofnąć podgląd (do 4 godzin wstecz). W tej chwili (18 lutego) są tam dwa pisklaczki w wieku 10 i 13 dni. Nie tak łatwo je zobaczyć, bo na razie samica (matka) pieczołowicie je chroni, tylko czasami je odkrywając. Ale niedługo trochę się usamodzielnią i będą lepiej widoczne. Adres do kamery: Puchacz wirginijski w Savannah - kamera

3-GHO-Savannah-Feb-18-2015-01

 Przykładowy widok na gniazdo w Savannah – widać pisklaczka pod sową

2. Puchacz wirginijski w Oklahoma City, Oklahoma, USA. Ciekawostka: te sowy osiedliły się na balkonie domu i założyły gniazdo w (pustym) pojemniku na kwiaty. Gniazdują tam już od kilku lat; nie jest to jedyny przypadek adaptacji tego gatunku do zamieszkiwania wśrod siedzib ludzkich. Kamera jest również bardzo dobra. Można oglądać trzy kilkudniowe pisklaczki. Adres do kamery: Puchacz wirginijski, Oklahoma City - kamera

4-GHO-OKC-Feb-17-2015-01

Przykładowy widok na gniazdo w Oklahoma City

3. Puchacz wirginijski w New London, Wisconsin, USA. Jest o ośrodek rehabilitacji dzikich zwierząt, głównie ptaków i ta sowa jest jego podopieczną – została kiedyś uratowana od udomowienia przez ludzi. Ponieważ jednak przez pewien czas była przez ludzi trzymana, teraz ma trudności z radzeniem sobie w samodzielnym życiu i jest trochę dokarmiana. Ponadto jej instynkty są nieco zakłócone. Z tego powodu w dwóch ostatnich sezonach dopuściła do przemarznięcia jajek i nie miała potomstwa. Obecnie wysiaduje 3 jajka. Klucie piskląt spodziewane jest po 10 marca, jeżeli nie będzie silnych mrozów i jajka rozwiną się normalnie. Kamera nie jest tak dobra, jak w dwóch porzednich miejscach. (Wszystkie te kamery działają zarówno w dzień, jak i w nocy. Nocą włączane jest promieniowanie podczerwone, obraz jest wtedy tylko czarno-biały.)

Adres do kamery: Puchacz wirginijski, New London - kamera

5-Ms-H-Feb-08-2015-01

Przykładowy widok na gniazdo w New London

 

Innym gatunkiem sowy jest Puszczyk kreskowany (Strix varia, ang. Barred owl). Nieco mniejszy od puchacza i żyjący głównie na wschodnich obszarach Ameryki Północnej, chociaż w ostatnich czasach postępuje ekspansja tego gatunku na zachód. Więcej informacji o tym gatunku można znaleźć np w Wikipedii: Puszczyk kreskowany, Wikipedia ang. oraz Puszczyk kreskowany, Wikipedia pol.

7a Barred Owl

Puszczyk kreskowany

4. Puszczyk kreskowany w Lake Okeechobee na Florydzie, USA. Gnieździ się w budce na prywatnej posesji. Obecnie wysiaduje 2 jajka, Klucie piskląt jest spodziewane ok. 20 lutego. Zainstalowane są kamery wewnątrz i na zewnątrz budki. Z ostatniej chwili (18 lutego): Okazuje się, że klucie już się zaczęło. Adres do kamery: Puszczyk kreskowany, Floryda

 6-Barred-Owl-Feb-18-2015-01

 Przykładowy (nocny) widok wnętrza budki puszczyka kreskowanego

 

Następnym gatunkiem, który tu pokażemy jest Sowa płomykówka (Tyto alba, ang. Barn owl). Rozpowszechniona na całym świecie (poza Antarktydą, oczywiście). Informacje o tym gatunku przedstawia Wikipedia: Sowa płomykówka, Wikipedia ang. oraz Sowa płomykówka, Wikipedia pol.

 8-Barn-Owl

 Sowa płomykówka

5. Sowa płomykówka, gniazdo w Kalifornii (Chula Vista), USA. Również kamery wewnątrz i na zewnątrz budki. Obecnie są 4 kilkudniowe pisklaczki. Adres do kamery:Sowa płomykówka, Chula Vista, Kalifornia - kamera

 9-Barn-Owl-Chula-V-Feb-18-2015-01

 Przykładowy widok wnętrza budki płomykówek

 

Ciekawostka. Czasem zdarzają się przypadki, że samce ptaków drapieżnych są... bigamistami. Taki przypadek zdarzył się np. u płomyówek (w Izraelu). Dwie samice z jednym samcem wyprodukowały razem 20 jajek, z których wykluło się 17 pisklaków. Nie wiem, jak udało się zebrać wszystkie razem (no, tylko 16, ale i tak to dziwne...) do fotografii. A oto rezultat: zdjęcie rodzinne.

10-Barn-Owls-17

Rodzina młodych płomykówek

Nota bene, właśnie w Izraelu prowadzi się w ostatnich latach akcję instalowania budek dla sów, które mają stanowić ochronę plonów zbóż przed niszczeniem przez myszy. Sowy mają zastąpić kosztowne rozsiewanie środków trujących, przeznaczonych dla gryzoni ale szkodzących także innym stworzeniom. Akcja rozwija się pomyślnie i z korzyścią dla wszystkich (z wyjątkiem myszy).

Podane powyżej informacje o gniazdach i linki do kamer są tylko przykładami tego, co można obserwować za pośrednictwem internetu. W rzeczywistości jest tego dużo więcej. O niektórych innych kamerach napiszę w przyszłości, ale zainteresowanych zachęcam do samodzielnego poszukiwania informacji. Ponadto jest wręcz zatrzęsienie filmów przyrodniczych na YouTube. Niektóre z nich również tu przedstawię.

Na zakończenie filmik pokazujący i objaśniający polowanie sów. Sowa pokazana na filmiku to Puszczyk mszarny (Strix nebulosa, ang. Great grey owl).